Çöğür ve Tanbura: Az Bilinen İki Çalgı

Bağlama ailesi denildiğinde akla çoğu zaman cura, bağlama ve divan sazı gelir. Oysa aynı ailede, kendi gelenekleri içinde belirgin yeri olan başka çalgılar da vardır. Çöğür ve tanbura bunların en bilinenleridir.

Çöğür, uzun saplı ve büyük gövdeli bir çalgıdır. Tarihsel olarak âşıklık geleneğinde ve alevi-bektaşi müzik geleneğinde kullanılmıştır. Pes ve dolgun sesi, sözün önünde durmayan ama onu taşıyan bir eşlik sağlar; bu, sözlü geleneğe uygun bir tınıdır.

Çöğürün bir başka özelliği, yazılı kaynaklarda geçmişe dönük izinin görece belirgin olmasıdır: yeniçeri ocağı ve âşık geleneği kayıtlarında adı geçer. Bugün kullanım alanı daralmış olsa da geleneksel icrada yerini korur.

Tanbura, yöreden yöreye farklı ölçülerde karşımıza çıkan bir addır. Kimi yörede orta boy bir bağlamayı, kimi yörede uzun saplı bir çalgıyı gösterir. Bu adlandırma çeşitliliği, halk çalgılarının merkezî bir standarda göre değil yerel geleneklere göre biçimlendiğini hatırlatır.

İki çalgının da ortak özelliği, sözlü geleneğe eşlik etmek üzere gelişmiş olmalarıdır. Bu, tekniğin de yönünü belirler: parlak ve gösterişli bir icra yerine, sözü destekleyen ve ezgiyi taşıyan bir çalış biçimi öne çıkar.

Teknik açıdan bağlamayla akrabadırlar. Tezene kullanımı, düzen mantığı ve sol el çalışması benzerdir; bağlama çalan bir kursiyer bu çalgılara görece hızlı uyum sağlar. Uyum gerektiren şey, boyut farkı ve buna bağlı el açıklığıdır.

Dağar tarafında ise ayrı bir çalışma gerekir. Bu çalgıların geleneksel dağarı, halk müziğinin belirli damarlarına aittir ve bu damarın kendi tavrı vardır. Bu tavır, kayıt dinleyerek ve mümkünse ustasından görerek öğrenilir.

Bulunabilirlik bir sorun olabilir; bu çalgılar seri üretimde bağlama kadar yaygın değildir ve çoğu zaman yapımcıya sipariş edilir.

Bu tür çalgıların öğrenilmesi, kültürel bir sürekliliği de sürdürmek anlamına gelir; icracı sayısı az olduğu için her yeni öğrenci belirgin bir katkıdır.

Bu çalgıların dağarını çalışmak, bağlama icracısının anlatımını da genişletir. Sözlü geleneğe eşlik etmek üzere gelişmiş bir tavır — sözü öne çıkaran, boşluk bırakan bir çalış biçimi — bağlamada da doğrudan kullanılabilir bir kazançtır.