Ölçü ve Esneklik: Rubato Nerede Serbesttir?

Piyano çalan kursiyerler bir aşamadan sonra tempoyu esnetmeye başlar: cümlenin tepesinde biraz beklenir, bitişte biraz yavaşlanır. Bu esneklik müziğin doğal bir parçasıdır; ne var ki denetimsiz uygulandığında esneklik değil, tempo dağılması olarak duyulur.

Ayrım şuradadır: esneklik bir cümleyi biçimlendirmek için yapılıyorsa müziktendir, teknik bir zorluğu gizlemek için yapılıyorsa eksiklikten gelir. Zor pasajda yavaşlayıp kolay yerde hızlanan bir icra, dinleyene ifade değil tedirginlik verir. Bu yüzden ders sırasında önce metronomla sabit tempoda çalınabilirlik aranır; esneklik ondan sonra gelir.

Klasik dağarda esnekliğin miktarı döneme göre değişir. Barok ve klasik dönemde nabız görece sabittir, esneklik küçük ve ölçülüdür. Romantik dağarda alan genişler; yine de sol elin taşıdığı nabız çoğu zaman düzenli kalır, esneyen sağ elin ezgisidir. Bu iki elin birbirinden bağımsız çalışabilmesi, esnekliğin teknik karşılığıdır.

Uygulamada işe yarayan bir çalışma vardır: aynı cümle önce metronomla, sonra metronomsuz ama aynı süreyi tutturmaya çalışarak çalınır. Süre tutmuyorsa esneklik kendini fark ettirmiş demektir. Kursiyer böylece ne kadar esnediğini kulağına değil, saate sorarak öğrenir.

Cümle yapısını çıkarmak, esnekliğin nerede duracağını da gösterir. Bir cümlenin tepe noktası belirlendiğinde, oraya doğru hafif bir yönelim ve sonrasında geri dönüş doğal olur. Tepe noktası belirlenmemişse esneklik dağılır; her ölçüde biraz bekleyen bir icra, hiçbir yeri vurgulamamış olur.

Eşlikli çalarken alan daralır. İki icracı aynı anda esnediğinde ortak nabız kaybolur; bu yüzden kimin yönlendireceği önceden konuşulur. Genellikle ezgiyi taşıyan esner, diğeri izler ve bunun provada birkaç kez denenmesi gerekir.

Kayıt burada da işe yarar. Kursiyer kendi çalışını dinlediğinde, çalarken fark etmediği beklemeleri duyar. Çalma anındaki algı ile dışarıdan duyulan arasındaki fark, esneklik konusunda en dürüst geri bildirimdir.

Dinlemek de çalışmanın parçasıdır. Aynı eserin birkaç farklı icrasını art arda dinlemek, esnekliğin ne kadar geniş bir aralıkta yapılabildiğini gösterir. Kursiyer böylece tek bir örneği kopyalamak yerine, kendi kararını verirken neye baktığını öğrenir.

Karar sonunda müzikaldir ama keyfî değildir. Nerede beklendiği, nerede geri dönüldüğü eserin cümle yapısına bağlıdır; bu yapı derste birlikte çıkarılır ve notanın üzerine işaretlenir. İşaretlenmiş bir karar, üç gün sonra da aynı kalır.