Adolphe Sax: Bir Çalgı Ailesinin İcadı

Adolphe Sax Belçikalı bir çalgı yapımcısının oğluydu ve kendisi de yapımcıydı. 1840'larda Paris'te çalışırken bir sorun tanımladı: orkestrada tahta nefeslilerin çevikliği ile bakır nefeslilerin ses gücü arasında boşluk vardı. Bu boşluğu dolduracak bir çalgı yoktu.

Çözümü karma bir tasarımdı. Gövde pirinçten, konik; ağızlık klarnetinkine benzer, tek kamışlı; anahtar sistemi Boehm mantığında. Çalgı böylece tahta nefeslilerin parmak çevikliğini ve bakır nefeslilerin taşıyıcılığını birleştirdi. 1846'da patentini aldı.

Sax'ın özgün yanı tek bir çalgı değil bütün bir aile tasarlamasıydı. Sopranino'dan basa kadar farklı boylar, aynı parmak düzeniyle çalınacak biçimde ölçeklendirildi. Bir alto saksofoncu tenora geçtiğinde parmak düzenini yeniden öğrenmez; yalnız ağızlık ve nefes ayarını değiştirir. Bu tasarım kararı çalgının yayılmasını hızlandırdı.

Orkestrada beklediği yeri hiç bulamadı. Fransız askerî bandolarında hızla benimsendi, senfoni orkestrasında ise sürekli bir yer edinemedi; Bizet, Ravel ve Prokofyev gibi besteciler belirli eserlerde kullandı ama kadroya girmedi.

Asıl yerini yirminci yüzyılda caz içinde buldu. Bu, tasarımcısının öngörmediği bir sonuçtur. Çalgının geniş dinamik aralığı, ton esnekliği ve insan sesine yakınlığı doğaçlamaya uygun düştü. Bugün saksofon denince akla gelen ton, klasik değil caz geleneğinin ürünüdür.

Sax'ın kariyeri patent davalarıyla ve rakip yapımcıların direnciyle geçti; birkaç kez iflas etti. Çalgısı ise adını taşıyarak kaldı ve yüz elli yıldır temelde aynı tasarımla üretiliyor.

Derslerimizde saksofon eğitimi ailenin ortak parmak düzeni üzerinden yürür. Kursiyer alto ile başladığında tenor ya da soprana geçiş, yeniden öğrenme değil uyum çalışmasıdır.