Kanunda Mandal: Komayı Elle Kurmak

Kanun, yatay olarak kucakta tutulan, çok telli bir çalgıdır. Ayırt edici özelliği, eşiğin yanında sıralanmış küçük madenî kollardır: mandallar. Bu mandallar, telin titreşen kısmını kısaltarak sesi küçük adımlarla değiştirir ve icracının koma perdelerini anında ayarlamasını sağlar.

Bu sistem, kanunu makam müziğinde özel bir yere koyar. Bir makamdan diğerine geçerken, ya da bir seyir içinde bir perdenin değişmesi gerektiğinde, icracı mandalları eliyle hareket ettirir. Bu işlem çalarken yapılır; dolayısıyla mandal kullanımı ayrı bir teknik beceridir.

Mandal sayısı ve adım aralıkları çalgıya göre değişir. Daha çok mandallı bir kanun daha ince ayar imkânı verir; buna karşılık icracının yönetmesi gereken düzenek karmaşıklaşır. Kursiyer, kullandığı çalgının mandal düzenini ezberlemek zorundadır.

Mandal hareketleri önceden planlanır. Bir eserde hangi noktada hangi mandalın değişeceği, notaya işaretlenir ve çalışılır. Plansız yapılan bir mandal hareketi, ezginin akışını keser.

Sağ ve sol el farklı işler yapar. Her iki elin işaret parmağına takılan mızraplarla teller çalınır; aynı eller, gerektiğinde mandalları da hareket ettirir. Bu, uzuvlar arasında hızlı bir görev değişimi demektir.

Kanunun teli çok sayıdadır ve her ses için bir grup tel bulunur. Bu, sesin dolgun olmasını sağlar; ancak akordu da uzun bir iş hâline getirir. Düzenli akort, kanun icracısının günlük işidir.

Tremolo ve hızlı geçişler, kanunun en tanınmış anlatım araçlarındandır. Eşitlik, bu tekniklerin temel koşuludur.

Oturuş ve çalgının konumu, iki elin de mandallara ve tellere rahat ulaşmasını sağlayacak biçimde ayarlanır. Çalgı kucakta hafif eğik durur.

Kanun, hem solo icrada hem topluluk içinde kullanılır; toplulukta ezgiyi taşır ve dokuyu doldurur.

Bakımda nem ve sıcaklık dengesi önemlidir; ince ahşap kapak ve deri kısımlar bu değişimlerden etkilenir.

Öğrenimde makam bilgisi tekniğin önünde gider: hangi mandalın ne zaman kullanılacağını bilmek, makam seyrini bilmeyi gerektirir.

Kanunun akort düzeni de öğrenilmesi gereken bir konudur. Her ses için bir tel grubu bulunduğundan, bir grubun içindeki teller birbiriyle tam uyumlu olmalıdır; aksi hâlde ses titrer ve netliğini kaybeder. Akort, sabırlı ve düzenli yapılan günlük bir iştir.

Derslerimizde kanun programında mandal kullanımı makam seyriyle birlikte öğretilmekte, mandal planı eser üzerinde önceden çıkarılmaktadır.