Lavta ve Unutulan Çalgılar
Bir çalgının dağardan düşmesi teknik değil, çoğu zaman toplumsal bir süreçtir.
Müzik tarihinde çalgılar yalnız icat edilmez; kullanımdan da düşer. Osmanlı müzik geleneğinde bir dönem yaygın olan bazı çalgılar yirminci yüzyılda neredeyse tamamen ortadan kalktı.
Lavta bunların başında gelir. Perdeli, kısa saplı ve mızrapla çalınan bu çalgı, on dokuzuncu yüzyıl ve yirminci yüzyıl başında İstanbul'un eğlence müziğinde yaygındı. Tanburi Cemil Bey'in lavta kayıtları bulunur. Çalgı yüzyılın ortasında kullanımdan düştü ve son yıllarda sınırlı bir canlanma yaşadı.
Miskal, yani panflüt benzeri kamış dizisi, klasik Osmanlı müziğinde kullanılıyordu ve tamamen terk edildi. Çeng, yani harp benzeri çalgı, daha erken dönemde dağardan çıktı ve yirminci yüzyılda yeniden yapılmaya başlandı.
Bu düşüşlerin nedenleri çeşitlidir. Kimi zaman başka bir çalgı aynı işlevi daha kolay yerine getirdi; kimi zaman icra ortamları — saray, tekke, belirli eğlence mekânları — ortadan kalktı ve çalgı bağlamını yitirdi.
Canlanma çalışmaları son otuz yılda arttı. Eski kayıtlar, ikonografik kaynaklar ve yazılı tarifler kullanılarak çalgılar yeniden yapılıyor ve dağar yeniden öğreniliyor. Bu çalışma, Avrupa'daki tarihsel icra hareketiyle benzer bir mantık taşır.
Canlanmanın sınırı, icra geleneğinin kesintiye uğramış olmasıdır. Çalgı yeniden yapılabilir; onu nasıl çaldıklarını bilen kimse kalmamışsa, teknik yeniden kurulmak zorundadır.
Derslerimizde az bilinen çalgılar tanıtılır ve isteyen kursiyer için çalışma programı kurulur. Kaynak kayıt ve yazılı tarifler birlikte kullanılır.
Soru ve cevap
Bir çalgı neden kullanımdan düşer?
Çoğunlukla toplumsal nedenlerle. İcra ortamı ortadan kalktığında ya da başka bir çalgı aynı işlevi daha kolay yerine getirdiğinde çalgı bağlamını yitirir.
Unutulmuş çalgılar yeniden çalınabilir mi?
Çalgı yeniden yapılabilir; asıl güçlük icra geleneğinin kesintiye uğramasıdır. Teknik, kayıt ve yazılı kaynaklardan yeniden kurulur.
Bu konunun dersi
DerslerimizUd Dersi