Koma Perdeleri: Türk Müziği Ses Sistemi
Batı sisteminde bir tam ses ikiye bölünür; Türk müziği kuramında dokuza.
Batı müziği eşit tamperamanda çalışır: oktav on iki eşit parçaya bölünür ve bir tam ses iki yarım sesten oluşur. Türk müziği kuramında ise tam ses dokuz komaya bölünür ve oktav elli üç komaya ayrılır.
Bu bölünmenin pratik anlamı, Batı sisteminde bulunmayan ara perdelerin kullanılabilmesidir. Segâh ve hüzzam gibi makamların karakteristik sesleri bu ara perdelerdedir; eşit tamperamana yuvarlandıklarında makam kimliğini kaybeder.
Kuramın bugünkü yaygın biçimi yirminci yüzyılın ilk yarısında sistemleştirildi. Değiştirme işaretleri — bakiye, küçük mücennep, büyük mücennep, artık ikili — farklı koma değerlerini gösterir. Nota yazısı bu işaretlerle Batı portesine uyarlandı.
Kuram ile icra arasında fark olduğu bilinir ve tartışılır. Ölçümler, usta icracıların bazı perdeleri kuramın öngördüğü yerden farklı aldığını gösteriyor. Bu, kuramın yanlış olduğu anlamına gelmez; yazılı sistemin icradaki esnekliği tam karşılayamadığını gösterir.
Makam, dizi demek değildir. Aynı dizi iki farklı makamda kullanılabilir; ayıran şey seyirdir — hangi perdeden başlanacağı, nerede duraklanacağı, hangi yönde ilerleneceği. Bu yüzden makam öğrenmek dizi ezberlemekle olmaz.
Perdesi sabit çalgılar bu sistemde ayrı bir sorun yaşar. Ud ve kanun gibi çalgılarda perde ayarı — kanunda mandallar, udda perdesiz klavye — bu esnekliği sağlar; piyano gibi çalgılar ise makamsal dağarı tam karşılayamaz.
Derslerimizde makam eğitimi seyir üzerinden ve işitsel olarak yürütülür. Koma perdeleri önce kulakla tanınır; kuramsal adlandırma bundan sonra gelir.
Soru ve cevap
Makam ile dizi aynı şey mi?
Değildir. Aynı dizi iki farklı makamda kullanılabilir; ayıran şey seyirdir — başlangıç perdesi, duraklar ve ilerleme yönü.
Piyanoda makam çalınır mı?
Tam olarak çalınamaz. Eşit tamperaman, makamların karakteristik ara perdelerini karşılamaz; yaklaşık icra mümkündür ama kimlik zayıflar.
Bu konunun dersi
DerslerimizMakam Teorisi