Transpoze Çalgılar: Yazılan Nota Neden Duyulanla Aynı Değil?

Nefesli çalgı eğitiminde erken karşılaşılan kafa karıştırıcı durumlardan biri transpozedir. Si bemol klarnette yazılı do notası çalındığında duyulan ses si bemoldür. Alto saksofonda yazılı do, mi bemol olarak duyulur. Fransız kornosunda genellikle fa. Neden?

Nedeni tarihseldir ve pratiktir. Bir çalgı ailesi farklı boylarda üretildiğinde — soprano, alto, tenor, bariton saksofon gibi — her boy farklı bir temel sese sahip olur. Parmak düzeni ortak kalsın ve icracı aileler arasında geçiş yaparken yeniden öğrenmesin diye, nota yazımı çalgının kendi temel sesine göre ayarlanır. Böylece bütün saksofonlarda aynı yazılı nota aynı parmakla çalınır.

Bakır nefeslilerde kök daha eskidir. Vana öncesi dönemde her tonalite için ayrı boru uzunluğu takılırdı; nota her zaman do majör gibi yazılır, çalgı hangi boruyla çalıyorsa o tonaliteye aktarılırdı. Vana geldikten sonra da yazım alışkanlığı sürdü.

Pratik sonuçları vardır. Bir klarnetçi piyanoyla çalarken partilerin farklı görünmesine alışır. Orkestra partisyonu okuyan bir şef, aynı anda birden çok transpoze çalgıyı zihninde gerçek sese çevirir. Bir besteci, yazdığı notanın hangi sesle duyulacağını hesaplar.

Öğrenci için en pratik yaklaşım, transpozeyi bir engel değil bir kural olarak öğrenmektir. Si bemol çalgıda yazılı nota, gerçek sesten bir tam ses tizdir; mi bemol çalgıda bir büyük altılı tizdir. Bu iki oran ezberlendiğinde çoğu durum çözülür.

Do akortlu nefesli çalgılar da vardır: flüt, obua, fagot ve trombon genellikle gerçek seste yazılır. Bu yüzden bu çalgıların icracıları transpoze sorunuyla daha az karşılaşır.

Derslerimizde transpoze, ilk aylarda kural olarak öğretilir ve piyano eşlikli çalışmayla pekiştirilir. Kursiyerin gerçek sesle yazılı sesi ayırt edebilmesi, topluluk çalışmasında zorunludur.