ANKANOM WhatsApp'tan yazın
Solfej, teori ve armoni

Pythagoras'tan Eşit Tamperamana: Akort Sistemleri

Piyanodaki her aralık aslında biraz bozuktur; bu bozukluk bilinçli bir uzlaşmadır.


Bir teli tam ikiye böldüğünüzde bir oktav yukarısını duyarsınız; üçte ikisine böldüğünüzde tam beşliyi. Bu basit oranlar, saf aralıkların matematiksel temelidir ve antik dönemden beri bilinir.

Sorun, bu oranların birbirine kapanmamasıdır. On iki tam beşli üst üste konduğunda ulaşılan nota, yedi oktav yukarıyla tam olarak çakışmaz; küçük bir fark kalır. Bu farka Pythagoras koması denir ve bütün akort sisteminin temel sorunudur.

Tarih boyunca bu sorun farklı biçimlerde çözüldü. Pythagoras akordunda beşliler saf tutulur, fark tek bir aralığa yığılır; o aralık kullanılamaz hâle gelir. Ortatonlu sistemlerde üçlüler öncelenir ve fark başka yere kaydırılır; bazı tonaliteler güzel, bazıları kullanışsız olur.

Eşit tamperaman farkı on iki eşit parçaya böler. Hiçbir aralık — oktav dışında — tam saf değildir; ama hepsi kabul edilebilir ölçüde yakındır ve her tonalite eşit derecede kullanılabilir. Bu, modülasyonu serbest bıraktı ve kromatik müziğin önünü açtı.

Bedeli vardır. Eşit tamperamanda büyük üçlü, saf üçlüye göre belirgin biçimde geniştir. Kulak buna alışmıştır; saf üçlü duyulduğunda ise farkı hemen ayırt eder.

Perdesi sabit olmayan çalgılar — yaylılar, nefesliler, insan sesi — bu kısıtla bağlı değildir. İyi bir topluluk, akorları saf aralıklara yaklaştırarak çalar; bu yüzden eşlikli ve eşliksiz icra arasında entonasyon farkı vardır.

Derslerimizde entonasyon bağlam üzerinden çalışılır. Piyano ile çalarken ve eşliksiz çalarken aynı notanın farklı yerlerde alınması açıklanır.

Soru ve cevap

Piyanoda aralıklar neden tam saf değil?

Eşit tamperaman, oktav dışındaki bütün aralıkları biraz bozarak her tonalitenin eşit kullanılabilmesini sağlar. Bu bilinçli bir uzlaşmadır.

Eşliksiz çalarken entonasyon değişir mi?

Değişir. Perdesi sabit olmayan çalgılarda akorlar saf aralıklara yaklaştırılır; piyano ile çalınırken ise piyanonun sistemine uyulur.

Bu konunun dersi

DerslerimizTeori ve Solfej