ANKANOM WhatsApp'tan yazın
Solfej, teori ve armoni

Helmholtz: Uyumsuzluk Niçin Pürüzlü Duyulur?

Uyumsuzluğu bir estetik yargı değil, duyulan pürüz üzerinden açıklayan kuram.


İki sesin birlikte hoş ya da rahatsız duyulması uzun süre estetik bir yargı sayıldı. Hermann von Helmholtz bunu ölçülebilir bir olguya bağladı. Kitabı 1863'te Almanca yayımlandı, İngilizce çevirisi 1875'te çıktı.

Çıkış noktası üst seslerdir. Her çalgı sesi bir temel ses ile onun üzerine binen üst kısmi seslerden kurulur. İki ses birlikte duyulduğunda bu kısmi sesler birbirine yakın düşerse, aralarında vuru oluşur.

Vuru belli bir hızda pürüze dönüşür. Helmholtz, iki saf ses arasındaki en yüksek uyumsuzluğun vuru hızı saniyede otuz beş dolayına geldiğinde oluştuğunu öne sürdü. Dönemin ölçümleri bu değeri saniyede otuz ile kırk arasında verir.

Akorlar için ayrı bir açıklama kurdu. Üçten fazla ses birlikte duyulduğunda fark sesleri devreye girer; bu seslerin akorda hâlihazırda bulunan perdelerle örtüşmesi uyumu artırır. Ölçüm aracı olarak kendi adıyla anılan rezonatörü kullandı; bu küçük aygıt, bir sesin içinde belirli bir bileşenin bulunup bulunmadığını sınamaya yarıyordu.

Kuramın sınırı sonradan görüldü. Yirminci yüzyıl boyunca yapılan çalışmalar, pürüze dayanan açıklamanın tek başına yetmediğini gösterdi. Uyumun fizikle açıklanabilen bir yanı var, kalanı dinleme alışkanlığında duruyor.

Soru ve cevap

Helmholtz uyumsuzluğu neye bağladı?

İki sesin üst kısmi sesleri birbirine yakın düştüğünde oluşan vuruya bağladı. Vuru belli bir hızda pürüze dönüşür ve duyulan uyumsuzluk buradan çıkar.

Rezonatör ne işe yarıyordu?

Bir sesin içinde belirli bir bileşenin bulunup bulunmadığını sınamak için kullanıldı. Rezonatörün kendi sesi geldiğinde ses güçlü biçimde duyulur, başka sesler boğuk kalır.