Kudüm ve Mehter: Geleneksel Vurmalılarda İşlev Ayrımı
Aynı gelenek içinde iki ayrı vurmalı anlayışı: biri usulü tutar, öbürü alanı doldurur.
Türk müziği geleneğinde vurmalı çalgılar iki ayrı işlev etrafında toplanır. Birincisi usulü tutmaktır; ikincisi açık alanda ritmi taşımaktır. Bu iki işlev farklı çalgılar ve farklı teknikler üretti.
Kudüm, klasik Türk müziği ve özellikle Mevlevi ayininde kullanılan küçük çift kâseli bir vurmalıdır. Bakır gövdeleri deve derisiyle kaplanır ve iki küçük zahme ile çalınır. Sesi pes ve kısadır; amacı ses gücü değil usulün net duyulmasıdır. İcracı usulün düm-tek yapısını, hiçbir süsleme yapmadan ve kesin biçimde taşır.
Usul kavramı bu noktada belirleyicidir. Türk müziğinde usul, ölçünün ötesinde bir yapıdır: her usulün kendi vuruş adları, kendi uzunluğu ve kendi karakteri vardır. Sofyan dörtlü, düyek sekizli, devr-i kebir yirmi sekiz zamanlıdır. Eser bu iskelet üzerine oturur.
Mehter geleneğinde ise işlev açık alandır. Kös, dev boyutlu ve at ya da deve üstünde taşınan bir çift davuldur; sesi uzun mesafeye ulaşır. Davul ritmin gövdesini, nakkare ayrıntısını, zil ise vurguyu taşır. Bu düzen, yüzlerce kişilik bir topluluğun yürüyüş ritmini taşıyabilecek biçimde kurulmuştur.
Bendir ve def tasavvuf müziğinde ve saz eserlerinde usul taşır; zilli ya da zilsiz olması bağlama göre seçilir.
Bu ayrım bugün de anlamlıdır. Bir usul çalışması kudüm ya da bendirle yapılır; sahne ve açık alan icrası davul ve zil ister. Çalgı seçimi, ritmin ne kadar duyulması gerektiğine göre belirlenir.
Derslerimizde usul çalışması vuruş adlarıyla ve sesli sayımla yürütülür. Kursiyer usulü söyleyerek öğrenir; çalgıya geçiş bundan sonradır.
Soru ve cevap
Usul ile ölçü aynı şey mi?
Değildir. Ölçü zamanı böler; usul ise kendi vuruş adları, uzunluğu ve karakteri olan bir ritmik yapıdır. Eser usulün iskeletine oturur.
Usul nasıl öğrenilir?
Önce sesle. Düm, tek ve ke heceleriyle söylenerek ezberlenir; çalgıya geçiş bu sayım oturduktan sonra yapılır.
Bu konunun dersi
DerslerimizMakam Teorisi