Makam Teorisi: Batı Armonisiyle Karşılaşınca

Batı müziği eğitimi almış bir kursiyer makam teorisiyle karşılaştığında ilk refleks, makamı bir dizi olarak görmektir. Bu bakış, makamların yalnız dış görünüşünü yakalar ve asıl işleyişi kaçırır.

Makam, hangi seslerin kullanılacağını söyleyen bir dizi değildir; o seslerin hangi sırayla, hangi ağırlıkla ve hangi yönde kullanılacağını söyleyen bir seyirdir. Aynı dizi, farklı seyirlerle farklı makamlar üretir. İki makam aynı sesleri kullanıyor olabilir ve yine de tamamen ayrı duyulur.

Seyirde belirleyici üç durak vardır. Durak, makamın son karar sesidir. Güçlü, seyrin yoğunlaştığı ve ara kararların verildiği sestir. Yeden, duraktan bir alt sestir ve karara hazırlık yapar. Bir makamı tanımak, bu üç noktanın yerini bilmekle başlar.

İkinci temel fark perde sistemidir. Batı sistemi oktavı on iki eşit aralığa böler; Türk müziği daha ince bölünmeler kullanır. Koma adı verilen bu küçük aralıklar, makamların karakterini kuran şeydir ve piyanoda tam olarak çalınamaz. Bu, iki sistemin doğrudan karşılaştırılmasını sınırlayan teknik gerçektir.

Üçüncü fark armoniye bakıştır. Türk müziği geleneği tek sesli yapı üzerine kuruludur; derinlik, armoniden değil seyirden, süslemelerden ve tavırdan gelir. Batı armonisi ise dikey yığınlar üzerine kuruludur. İki sistemi birleştirme denemeleri vardır ve değerli örnekler üretmiştir, ancak koma farkı bu birleşimi her zaman bir uzlaşma hâline getirir.

Bu farklar, iki eğitimin birbirini dışladığı anlamına gelmez. Batı solfeji almış bir kursiyer, nota okuma ve ritim becerilerini doğrudan kullanır; öğrenmesi gereken şey perde ayrıntısı ve seyir mantığıdır. Makam eğitimi almış bir kursiyer ise armonik düşünmeye alışır.

Makam öğreniminde meşk geleneğinin yeri belirleyicidir: makam, yazıdan değil icradan öğrenilir. Bir makamın seyri, onu doğru icra eden birinden dinlenerek ve tekrarlanarak kazanılır.

Kayıt dinlemek ders kadar önemlidir.

İki sistemi karşılaştırırken dikkat edilmesi gereken bir nokta, birini diğerinin eksik biçimi gibi görmemektir. Türk müziği armonisiz olduğu için basit değildir; derinliği başka bir eksende, perde ayrıntısında ve seyrin inceliğinde kurulur. Aynı biçimde Batı müziği de seyir düşüncesinden yoksun sayılmaz; farklı bir önceliklendirme yapar.