Sipsi ve Çifte: Tek Kamışlı Halk Çalgıları
Klarnetin atası sayılabilecek çalgılar, Anadolu'da kendi biçimleriyle sürüyor.
Tek kamışlı çalgılarda ses, gövdeye bağlı ince bir dilin hava akımıyla titreşmesiyle üretilir. Bu ilke klarnet ve saksofonun da temelidir; halk çalgılarındaki biçimleri çok daha eskidir.
Sipsi, Ege bölgesinde ve özellikle Burdur çevresinde kullanılan küçük bir çalgıdır. Kamıştan yapılır ve ses üreten dil, gövdenin kendi malzemesinden kesilerek oluşturulur; ayrı bir kamış takılmaz. Küçük boyuna karşın sesi tiz ve keskindir.
Çifte — argun ya da çifte kaval olarak da anılır — iki paralel borudan oluşur. Bir boru ezgiyi taşır, diğeri sürekli bir dem sesi tutar. Böylece tek bir icracı hem ezgiyi hem sabit perdeyi verir; mey geleneğindeki iki kişilik düzenin tek kişilik karşılığıdır. Bu çalgılar genellikle açık alanda ve tek başına çalınmak üzere gelişmiştir. Dağar serbest tartımlı uzun havaları ve dans ezgilerini kapsar.
Teknik olarak zorlukları vardır. Küçük gövde ve ince dil, dudak basıncındaki küçük değişiklikleri büyütür; perde kolayca kayar. Sirkülatif nefes yaygın kullanılır.
Malzeme doğal kamış olduğu için her çalgı farklıdır. Dilin kalınlığı ve kesim açısı, üfleme kolaylığını ve tonu belirler; icracılar çoğu zaman kendi çalgılarını kendileri yapar.
Bu çalgıların kullanımı yirminci yüzyılda azaldı; son dönemde yerel dernekler ve konservatuvar çalışmalarıyla yeniden canlanıyor.
Derslerimizde tek kamışlı halk çalgıları dudak basıncı denetimiyle çalıştırılır. Perde kararlılığı, nefes basıncının sabit tutulmasıyla kurulur.
Soru ve cevap
Sipsi ile klarnet akraba mı?
Ses üretim ilkesi aynıdır: tek kamışlı dil titreşimi. Sipsi'de dil gövdenin kendi malzemesinden kesilir; klarnette ayrı bir kamış takılır.
Çifte nasıl çalınır?
İki paralel borudan biri ezgiyi, diğeri sabit bir dem sesini taşır. Tek icracı böylece hem ezgiyi hem makam merkezini verir.
Bu konunun dersi
DerslerimizSipsi Dersi