ANKANOM WhatsApp'tan yazın
Geleneksel çalgılar

Tekerlemeli Lir: Yayın Yerini Bir Çark Alınca

Teli yay değil, kolla döndürülen reçineli bir tahta çark titreştiriyor.


Gerilmiş bir teli titreştirmek için yay kullanmak zorunlu değildir. Tekerlemeli lir adıyla anılan çalgıda bu işi, kolla döndürülen bir tahta çark yapar. Fransızcadaki adı da bu yapıyı doğrudan anlatır; karşılığı çarklı kemençe olarak verilir.

Perdeleme işi de parmakla yapılmaz. Tuşlara bağlı küçük çıkıntılar tele dayanarak titreşen boyu kısaltır ve İsveç'in nyckelharpa adlı çalgısı da aynı mekanik fikri taşır. İki çalgı bu mekanik yönden birbirine akraba sayılıyor.

Bilinen ilk atasının adı organistrum'dur. Gövdesi sekiz rakamına benzeyen, dikdörtgen bir uzantıya bağlı bir çalgı olarak anlatılır. Bu çalgı iki kişiyle birlikte çalınıyordu; biri kolu döndürürken diğeri tuşlarla uğraşıyordu.

Verilen tarihler kaynaklara göre ayrışır. Bazı metinler organistrum'un görüntülerini on ikinci yüzyıla, bazıları çalgının kendisini onuncu yüzyıla yerleştirir. Tek kişiyle çalınabilen dünyevi biçimin on üçüncü yüzyıl içinde symphonia adıyla ortaya çıktığı aktarılır.

Çalgının yerleşmiş tek bir adı da yok. Kaynaklar onu organistrum, symphonia, chifonie ve çarklı kemençe gibi adlarla anar. Bir çalgının isim kalabalığı, çoğunlukla onun uzun bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde kullanılmış olmasından geliyor.

Soru ve cevap

Tekerlemeli lirde ses nasıl çıkar?

Kolla döndürülen reçineli bir tahta çark teli titreştirir. Perdeleme ise tuşlara bağlı küçük çıkıntıların tele dayanmasıyla yapılır.

Organistrum nedir?

Çalgının bilinen ilk atası olarak anılır ve iki kişiyle çalınıyordu; biri kolu döndürür, diğeri tuşlarla uğraşırdı. Gövdesi sekiz rakamına benzeyen bir biçim taşıyordu.