Yöresel Tavır: Aynı Ezgi, Başka Elde

Geleneksel çalgılarda aynı ezginin iki icrası birbirinden belirgin biçimde ayrılabilir. Notaya bakıldığında fark görünmez: aynı sesler, aynı süreler. Ayrım, tavır denilen ve büyük ölçüde yazılamayan katmanda durur.

Tavrı oluşturan unsurların ilki vuruş düzenidir. Bağlamada tezenenin aşağı-yukarı sıralaması, hangi sesin hangi yönde vurulduğu yöreye göre kalıplaşmıştır. Aynı ezgi başka bir vuruş düzeniyle çalındığında ritmik vurgular yer değiştirir ve ezgi başka bir yerden geliyormuş gibi duyulur.

İkinci unsur süslemedir. Çarpma, tril benzeri kısa süslemeler ve kaydırmalar; hangi notaya, ne kadar ve nereden gelinerek yapıldığına göre değişir. Bir yörede bolca kullanılan bir süsleme başka bir yörede hemen hiç kullanılmaz. Notaya bunların bir bölümü yazılır, ancak yazılan işaret miktarı göstermez.

Üçüncüsü zamanlamadır. Usulün içinde bazı seslerin biraz erken ya da biraz geç yerleşmesi, metronomla ölçülmesi zor ama kulakla hemen duyulan bir farktır. Bu esneklik keyfî değildir; yörenin sözlü müziğindeki konuşma ritminden gelir.

Sözlü eserlerde tavrın kaynağı daha da belirgindir. Ezgi, sözün vurgusuna göre biçimlenir; hangi hecenin uzatıldığı, nerede nefes alındığı yörenin konuşmasından gelir. Bir türküyü çalmadan önce sözünü okumak, tavrı anlamanın en kısa yoludur.

Aynı yörenin içinde de farklar bulunur. Bir usta icracının tavrı, öğrencilerine geçerken küçük değişikliklerle sürer. Tek bir kaydı ölçü saymak yerine birkaç icracının aynı eseri nasıl çaldığını dinlemek daha doğru bir yol olur.

Derste izlenen sıra, önce ezginin iskeletinin sağlam öğrenilmesidir. Tavır bunun üzerine eklenir; iskeleti oturmamış bir ezgide süsleme, eksikliği örten bir kalabalığa dönüşür. Sıra doğru kurulduğunda tavır, taklit değil bir dil hâline gelir.

Kayıt arşivleri bu çalışmanın kaynağıdır. Derleme kayıtları, yerel icracıların eski kayıtları ve radyo arşivleri, tavrın zaman içinde nasıl değiştiğini de gösterir; aynı yörenin elli yıl arayla yapılmış iki icrası arasındaki fark başlı başına bir derstir.

Tavır öğrenmenin yolu nota okumaktan geçmez. Dinlemek, tekrar etmek ve karşılaştırmak gerekir — meşk geleneğinin bugün de sürmesinin nedeni budur. Derste izlenen yol, aynı ezginin farklı yörelerden kayıtlarını dinleyip farkı adlandırmaktır: neresi erken, hangi süsleme eklenmiş, vuruş nereden başlamış. Adlandırılan bir fark tekrarlanabilir; adlandırılmayan fark taklitte kalır.