Makamda Seyir: Diziden Fazlası
Bir makamı makam yapan şey, seslerin listesi değil izlediği yoldur.
Makam öğrenmeye başlayan kursiyerin ilk edindiği bilgi genellikle dizidir: hangi seslerin kullanıldığı. Bu bilgi gereklidir ama yeterli değildir. İki makam aynı sesleri kullanıyor olabilir ve yine de birbirine hiç benzemez; farkı yaratan şey seyirdir.
Seyir, makamın izlediği yoldur: nereden başlanır, hangi bölgede dolaşılır, hangi seslerde durulur, karara nasıl inilir. Bu yol, makamın karakterini kuran şeydir ve dinleyicinin makamı tanımasını sağlayan da odur.
Seyirde üç önemli nokta vardır. Durak, makamın son karar sesidir ve eser orada biter. Güçlü, seyrin yoğunlaştığı ve ara kararların verildiği sestir; çoğu cümle orada asılı kalır. Yeden, duraktan bir alt sestir ve karara hazırlık yapar.
Seyirler yön bakımından da ayrılır. Kimi makam çıkıcıdır: duraktan başlar, yukarı doğru gelişir. Kimi inicidir: tiz bölgeden başlayıp karara doğru iner. Kimi inici-çıkıcıdır, orta bölgeden açılır. Bu yön, makamın ilk cümlesinden itibaren duyulur.
Geçkiler seyrin bir başka katmanıdır: bir makamın seyri içinde başka makamlara uğranması. Bu uğrayışlar kurallı değil gelenekseldir; hangi makamdan hangisine geçildiği, dağarın taşıdığı bir bilgidir.
Seyri öğrenmenin yolu dinlemekten ve icra etmekten geçer. Bir makamın kaç sesten oluştuğunu ezberlemek kolaydır; onun nasıl dolaştığını bilmek ise o makamdaki eserleri çalmakla ve söylemekle kazanılır.
Makam eğitiminde dağar merkezdedir. Her makam için o makamı iyi temsil eden eserler çalışılır; seyir, eserin içinden öğrenilir.
Taksim ve doğaçlama, seyir bilgisinin sınandığı yerdir. Bir makamda taksim yapabilmek, o makamın yolunu içselleştirmiş olmayı gerektirir.
Seyir bilgisi icracı olmayanlar için de değerlidir: dinlerken makamı tanımak, dinlemeyi derinleştirir.
Makam sayısı çoktur; ancak yaygın kullanılan makamların sayısı sınırlıdır ve öğrenim bunlardan başlar.
Nazariyat kitapları seyri tarif eder, ancak tarif ile icra arasındaki farkı kapatan şey dinlemedir.
Seyri tanımanın pratik bir sınaması vardır: bir eser dinlenirken karar sesinin nerede olduğunu ve cümlelerin nerede asılı kaldığını tahmin edebilmek. Bu tahmin doğru çıkmaya başladığında, makamın yolu içselleşmiş demektir.
Soru ve cevap
Diziyi bilmek makamı bilmek midir?
Diziyi bilmek makamı bilmek değildir; aynı diziyi kullanan iki makam bambaşka duyulabilir; farkı seyir — nereden başlanıp nerede durulduğu — yaratır.
Seyir nasıl öğrenilir?
Seyir dağar üzerinden öğrenilir: her makamı iyi temsil eden eserler çalışılır ve seyir eserin içinden içselleştirilir.
Bu konunun dersi
DerslerimizMakam Teorisi