Sonat Biçiminin Oluşumu
Sonat bir kalıp değil, tonalite gerginliğinin kurulup çözülmesinin adıdır.
Müzik eğitiminde sonat biçimi genellikle üç bölümlü bir şema olarak anlatılır: sergi, gelişme, yeniden sergi. Bu şema doğrudur ama biçimin ne olduğunu açıklamaz. Asıl mesele tonalitedir.
Sergi bölümünde iki tematik alan vardır ve bunlar farklı tonalitelerdedir. Majör bir eserde ikinci alan genellikle beşli yukarıda, minör bir eserde ilgili majördedir. Bu tonalite farkı bir gerilim yaratır: eser başladığı yerde değildir.
Gelişme bölümü bu gerilimi işler. Temalar parçalanır, farklı tonalitelerden geçirilir, kararsızlık artırılır. Bölümün uzunluğu ve yoğunluğu besteciye göre değişir.
Yeniden sergide temalar geri döner, ama önemli bir farkla: ikinci tema artık ana tonalitededir. Gerilim çözülür. Sonat biçiminin dramatik mantığı buradadır; olay temalarda değil tonalitelerdedir.
Biçim on sekizinci yüzyıl ortasında olgunlaştı ve Haydn'ın elinde esnek bir araca dönüştü. Haydn, dinleyicinin beklentisiyle oynamayı sistemli biçimde kullandı; beklenen yerde beklenmeyeni koymak onun mizahının temelidir. Mozart dengeyi ve ezgisel zenginliği getirdi; Beethoven gelişme bölümünü genişletti ve kodayı ikinci bir gelişme hâline getirdi.
On dokuzuncu yüzyılda tonalite gevşedikçe biçimin dayandığı gerilim de zayıfladı. Yirminci yüzyılda sonat biçimi bir model olarak kullanılmaya devam etti, ama artık tonal gerginlikten çok tematik işleme dayanıyordu.
Derslerimizde biçim analizi dinleyerek yapılır. Kursiyer tonalite değişimini kulakla izler; şema ezberi bu duyumdan sonra gelir.
Soru ve cevap
Sonat biçimi nedir?
İki tematik alanın farklı tonalitelerde sunulup, sonunda ana tonalitede buluşturulmasıyla kurulan bir biçimdir. Asıl olay temalarda değil tonalite ilişkisindedir.
Biçim analizi nasıl çalışılır?
Önce dinleyerek. Tonalite değişimi ve tema dönüşleri kulakla izlenir; şema ezberi bu duyumdan sonra anlam kazanır.
Bu konunun dersi
DerslerimizKompozisyon ve Bestecilik Kursu